Spastyczność mięśni: skąd się bierze i jak wspierać rehabilitację

Spastyczność jest nieprawidłowym wzmożeniem napięcia mięśniowego wynikającym z uszkodzenia górnego neuronu ruchowego. Najczęściej występuje po udarze mózgu, w stwardnieniu rozsianym oraz w mózgowym porażeniu dziecięcym. W odróżnieniu od sztywności opór mięśnia zależy tu od szybkości jego rozciągania: im szybszy ruch, tym jest większy. Postępowanie łączy rehabilitację ruchową, farmakoterapię i zabiegi specjalistyczne, aby kontrolować objawy, a nie całkowicie je wyleczyć.

Przyczyny spastyczności: kiedy dochodzi do uszkodzenia neuronu?

Spastyczność powstaje przez uszkodzenie górnego neuronu ruchowego w mózgu lub rdzeniu kręgowym, najczęściej po udarze, w stwardnieniu rozsianym lub mózgowym porażeniu dziecięcym. Neuron ten przekazuje impulsy z układu nerwowego do mięśni, m.in. drogą piramidową. Gdy dochodzi do jego uszkodzenia, zaburzona zostaje kontrola pracy mięśni. Po udarze spastyczność zwykle narasta stopniowo, w ciągu kilkunastu dni lub kilku tygodni.

Do uszkodzenia górnego neuronu ruchowego prowadzą przede wszystkim:

• udar mózgu,
• stwardnienie rozsiane,
• mózgowe porażenie dziecięce,
• urazy rdzenia kręgowego,
• urazy mózgu,
• postępujące choroby zwyrodnieniowe układu nerwowego.

Spastyczność poudarowa nie rozwija się u każdej osoby po udarze, natomiast spastyczna postać mózgowego porażenia dziecięcego należy do częstych postaci tej choroby. Rozpoznanie przyczyny uszkodzenia układu nerwowego jest podstawą doboru terapii.

Objawy spastyczności: jak rozpoznać wzmożone napięcie?

Spastyczność objawia się wzmożonym napięciem mięśni, ograniczeniem zakresu ruchu, mimowolnymi skurczami, bólem i charakterystycznymi postawami kończyn. Typowym sygnałem jest opór przy biernym rozciąganiu mięśnia, odczuwalny na przykład wtedy, gdy druga osoba próbuje wyprostować zgięty łokieć lub palce.

Obraz objawów bywa różny: spastyczność może dotyczyć kończyn górnych, dolnych albo kilku grup mięśni jednocześnie. Trudność może sprawiać wykonanie zamierzonego ruchu lub skorygowanie ułożenia ciała. Osłabienie mięśni, niedowład albo porażenie często współwystępują z zaburzeniami neurologicznymi prowadzącymi do spastyczności. Napięcie może zmieniać się wraz z aktywnością. Podczas chodzenia, sięgania po przedmiot czy zmiany pozycji bywa bardziej odczuwalne.

Do częstych dolegliwości należą także:

• mimowolne skurcze i drżenie mięśni,
• ból związany z utrzymującym się napięciem,
• współruchy, czyli ruchy pojawiające się w innych częściach ciała podczas próby wykonania konkretnego ruchu,
• szybkie męczenie się podczas codziennych czynności.

Przy spastyczności poudarowej kończyny górnej ręka często układa się w charakterystyczny sposób: bark jest przywiedziony i obrócony do wewnątrz, łokieć zgięty, przedramię nawrócone, a nadgarstek oraz palce zgięte. Taki wzorzec może utrudniać ubieranie się, mycie dłoni czy chwytanie przedmiotów.

Objawy nie zawsze ograniczają się do kończyn. Spastyczność może wiązać się z problemami z mową lub połykaniem, gdy obejmuje mięśnie twarzy i szyi. Stres, zmęczenie i silne emocje potrafią nasilić napięcie, ale nie oznacza to, że spastyczność ma podłoże nerwicowe. Jest związana z zaburzeniem pracy układu nerwowego. Przy nowych lub nasilających się objawach zwiększonego napięcia mięśniowego należy zgłosić się do neurologa.

Fizjoterapia neurologiczna i metody leczenia spastyczności

Leczenie spastyczności łączy kinezyterapię i ćwiczenia rozciągające z farmakoterapią, fizykoterapią oraz iniekcjami toksyny botulinowej w cięższych przypadkach. Terapia jest dobierana indywidualnie; jej celem jest ograniczenie wzmożonego napięcia mięśniowego, poprawa funkcji ruchowych i jakości życia.

Stosuje się przede wszystkim następujące metody:

• Kinezyterapia: obejmuje ćwiczenia rozciągające, wzmacniające oraz pozycje skorygowane. Pomaga ograniczać opór przy biernym rozciąganiu i zmniejszać ryzyko przykurczów.
• Farmakoterapia: w leczeniu stosuje się leki przeciwspastyczne podawane doustnie, m.in. baklofen i tizanidynę. W wybranych przypadkach lekarz może rozważyć także inne drogi podawania leków.
• Fizykoterapia: może obejmować m.in. TENS, krioterapię, hydroterapię lub inne procedury dobierane do stanu pacjenta i celu rehabilitacji.
• Zaopatrzenie ortopedyczne: ortezy i szyny pomagają utrzymać właściwe ułożenie kończyny, gdy spastyczność kończyn dolnych lub górnych utrudnia codzienną aktywność.
• Zabiegi operacyjne: rozważa się je w wybranych sytuacjach, gdy inne formy postępowania nie zapewniają wystarczającej kontroli objawów.

Wybór metody zależy od nasilenia objawów, lokalizacji spastyczności i stanu ogólnego pacjenta. Fizjoterapia neurologiczna wymaga regularnej pracy, również w domu. Leki doustne częściej wykorzystuje się przy spastyczności uogólnionej, natomiast toksynę botulinową stosuje się przy spastyczności ogniskowej. Iniekcje powinien wykonywać odpowiednio przygotowany specjalista, często z wykorzystaniem metod ułatwiających precyzyjne wskazanie mięśnia.

Rehabilitację może wspomagać terapia rezonansem stochastycznym SRT-Zeptoring®. Metoda jest stosowana w ponad 250 ośrodkach szpitalno-rehabilitacyjnych w Europie, w tym w Instytucie Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie. Nie zastępuje standardowej rehabilitacji i nie jest obietnicą wyleczenia, a jej zastosowanie należy omówić z lekarzem lub fizjoterapeutą.

Powikłania nieleczonej spastyczności

Długotrwała spastyczność może wiązać się z przykurczami, deformacjami stawów oraz pogorszeniem funkcjonowania i jakości życia. Z czasem wzmożone napięcie mięśniowe utrwala nieprawidłowe ustawienie kończyny, a tkanki coraz trudniej poddają się rozciąganiu.

Ograniczony zakres ruchu utrudnia ubieranie się, codzienną higienę i chodzenie, a także może powodować przewlekły ból. Dotyczy to zarówno spastyczności kończyn dolnych, jak i górnych, niezależnie od tego, czy pojawiła się po udarze, w stwardnieniu rozsianym czy w MPD.

Długotrwała spastyczność może zwiększać ryzyko odleżyn, zwłaszcza gdy ogranicza samodzielne zmienianie pozycji oraz poruszanie się. Skutki nie kończą się na ciele: częste są obniżony nastrój, depresja, poczucie utraty kontroli nad życiem i spadek motywacji do rehabilitacji.

Wczesne rozpoczęcie leczenia oraz regularna fizjoterapia neurologiczna mogą ograniczać ryzyko tych powikłań i zmniejszać ich nasilenie.

Skala Ashwortha: jak lekarze oceniają nasilenie spastyczności?

Skala Ashwortha to pięciostopniowe narzędzie oceny napięcia mięśniowego od 0 do 4, w którym wyższy stopień oznacza większy opór przy biernym rozciąganiu. Stosuje się ją w ocenie spastyczności, najczęściej w zmodyfikowanej wersji, uznawanej za jedną z najbardziej znanych metod takiego badania.

Lekarz nie ocenia tu aktywnego ruchu pacjenta, lecz porusza jego kończyną i wyczuwa opór stawiany przez mięśnie. Badanie pomaga określić nasilenie wzmożonego napięcia mięśniowego, np. przy spastyczności kończyn górnych lub dolnych.

Stopnie zmodyfikowanej skali Ashwortha oznaczają:

• 0: brak wzmożonego napięcia mięśniowego.
• 1: niewielki wzrost napięcia; minimalny opór pojawia się pod koniec zakresu ruchu.
• 1+: niewielki wzrost napięcia, ale opór jest wyczuwalny w mniej niż połowie zakresu ruchu.
• 2: większy wzrost napięcia przez większość zakresu ruchu, choć kończyną nadal można dość łatwo poruszać.
• 3: znaczny wzrost napięcia, który wyraźnie utrudnia bierne ruchy.
• 4: kończyna pozostaje w stałym ustawieniu zgięciowym albo wyprostnym.

Ocena w skali Ashwortha pomaga lekarzowi dobrać odpowiednią terapię i monitorować jej skuteczność.

Często zadawane pytania