Ataksja (niezborność) - przyczyny, objawy i rehabilitacja

Ataksja to zaburzenie koordynacji ruchowej, w którym siła mięśni pozostaje prawidłowa, ale ich współpraca ulega rozregulowaniu. Przyczyną jest uszkodzenie móżdżku lub dróg przewodzących czucie głębokie. Pacjent nie potrafi płynnie wykonywać ruchów - od chodzenia po zapinanie guzików. Leczenie opiera się na intensywnej rehabilitacji i terapii przyczynowej. Coraz częściej jako wsparcie stosuje się też stymulację rezonansem stochastycznym (SRT).

Czym jest ataksja i jak powstaje?

Ataksja (z greckiego ataxia - brak porządku) to nie choroba sama w sobie, lecz zespół objawów neurologicznych. Pojawia się, gdy uszkodzony zostaje układ koordynacji ruchowej - głównie móżdżek lub drogi czuciowe w rdzeniu kręgowym.

Aby wykonać prosty ruch - np. sięgnąć po szklankę - mózg potrzebuje precyzyjnych informacji z kilku źródeł jednocześnie:

• receptory w mięśniach i stawach przekazują dane o położeniu kończyn (propriocepcja),
• kora mózgowa inicjuje ruch (tu powstaje zamiar np. klaśnięcia),
• móżdżek integruje te informacje i koordynuje pracę grup mięśniowych.

Gdy dowolny element tego łańcucha przestaje działać, ruch staje się nieskoordynowany. Pacjent chce sięgnąć po szklankę, ma siłę to zrobić, ale ręka zbacza z trajektorii, drży i rozlewa płyn.

Kody ICD-10: G11 (ataksja dziedziczna), G11.2 (ataksja móżdżkowa o późnym początku), R27.0 (ataksja nieokreślona).

Przyczyny ataksji - co uszkadza układ koordynacji?

Przyczyny ataksji dzielą się na dwie grupy - zależnie od tego, co uległo uszkodzeniu.

Ataksja móżdżkowa - uszkodzenie samego móżdżku

Móżdżek może ulec uszkodzeniu z wielu przyczyn:

• choroby naczyniowe - udar móżdżku,
• toksyny - przewlekłe nadużywanie alkoholu (jedna z najczęstszych przyczyn), zatrucia substancjami chemicznymi,
• nowotwory - guzy pierwotne, przerzuty, zespoły paranowotworowe,
• choroby demielinizacyjne - stwardnienie rozsiane (SM),
• infekcje - wirusowe zapalenie móżdżku, zakażenie HIV,
• niedobory - witaminy E, witaminy B1 (encefalopatia Wernickego), choroba trzewna,
• zaburzenia endokrynne - niedoczynność tarczycy,
• choroby neurozwyrodnieniowe - zanik wieloukładowy, choroba Wilsona, ataksje rdzeniowo-móżdżkowe,
• wady strukturalne - malformacja Arnolda-Chiariego.

Ataksja czuciowa - uszkodzenie dróg doprowadzających

Gdy drogi przewodzące informację o położeniu ciała ulegną uszkodzeniu, mózg traci dane potrzebne do koordynacji. Do najczęstszych przyczyn należą:

• zespół Guillaina-Barrégo,
• przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna,
• neuropatia cukrzycowa,
• neuropatia polekowa (winkrystyna, izoniazyd) lub toksyczna (metale ciężkie),
• uszkodzenie zwojów czuciowych (paranowotworowe, w zespole Sjögrena),
• ataksja Friedreicha (najczęstsza ataksja dziedziczna),
• uszkodzenie rdzenia kręgowego (choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa, SM, niedobór witaminy B12).

Ważne: ataksja nie zawsze oznacza chorobę przewlekłą. Przejściowa niezborność może pojawić się przy zatruciach, jako skutek uboczny leków lub napadowo - w genetycznych zaburzeniach metabolizmu.

Objawy ataksji - jak rozpoznać niezborność?

Początek ataksji bywa podstępny - pierwsze objawy przypominają zwykłą niezgrabność i często nie budzą niepokoju. Pacjenci nierzadko dowiadują się o ataksji dopiero podczas badania neurologicznego.

Najczęstsze objawy:

• chwiejny chód - na szerokiej podstawie, z tendencją do zataczania się (tzw. chód pijanego),
• niezgrabność ruchów precyzyjnych - trudności z zapinaniem guzików, pisaniem, jedzeniem łyżką,
• zaburzenia równowagi - częste potykanie się, niemożność ustania w miejscu bez podparcia,
• drżenie zamiarowe - drżenie, które nasila się gdy ręka zbliża się do celu (np. do ust ze szklanką),
• zaburzenia mowy - mowa staje się niewyraźna, zwolniona lub skandowana (wypowiadana sylaba po sylabie),
• oczopląs - mimowolne, rytmiczne ruchy gałek ocznych.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Jeśli objawy narastają stopniowo od tygodni lub miesięcy - wizyta u lekarza POZ, który skieruje do neurologa. Jeśli objawy pojawiły się nagle (np. po przebudzeniu) - natychmiast wezwij pogotowie ratunkowe. Nagły początek może wskazywać na udar móżdżku, który wymaga pilnej interwencji.

Diagnostyka ataksji

Neurolog ocenia koordynację kilkoma próbami:

• próba palec-nos - dotknięcie czubka nosa palcem wskazującym (przy otwartych i zamkniętych oczach),
• próba palec-palec - dotykanie palców lekarza swoimi palcami wskazującymi,
• ruchy naprzemienne - szybkie obracanie dłoni (pronacja-supinacja),
• ocena chodu - spacer po linii prostej, chód na piętach i palcach,
• próba Romberga - stanie z zamkniętymi oczami i złączonymi stopami.

W ataksji palec pacjenta zbacza z idealnej linii ruchu, pojawiają się wahania i drżenie przy zbliżaniu do celu. Na podstawie wyników badania neurolog zleca:

• rezonans magnetyczny (MRI) lub tomografię komputerową (TK) głowy,
• badania laboratoryjne krwi (poziom witamin, markery zapalne, funkcja tarczycy),
• badania genetyczne (przy podejrzeniu postaci dziedzicznych),
• elektromiografię i badanie przewodnictwa nerwowego (przy podejrzeniu neuropatii).

Leczenie i rehabilitacja ataksji

Leczenie ataksji zależy od jej przyczyny. W postaciach nabytych priorytetem jest terapia choroby podstawowej - np. suplementacja witaminy E lub B12 przy ich niedoborze, leczenie immunosupresyjne w SM, usunięcie guza. W postaciach dziedzicznych leczenie przyczynowe jest ograniczone, choć pojawiają się nowe leki (omaveloksolon w ataksji Friedreicha).

Niezależnie od przyczyny, podstawą leczenia jest rehabilitacja:

• fizjoterapia - trening równowagi, ćwiczenia koordynacyjne, uczenie się kompensować zaburzenia,
• terapia zajęciowa - uczenie się radzić sobie z codziennymi czynnościami (ubieranie, jedzenie, higiena),
• logopedia - ćwiczenia artykulacyjne przy zaburzeniach mowy,
• zaopatrzenie ortopedyczne - kule, laski, chodziki lub wózki inwalidzkie w zaawansowanych stadiach.

Rezonans stochastyczny jako wsparcie rehabilitacji ataksji

Rehabilitację pacjentów z ataksją może wspierać terapia oparta na rezonansie stochastycznym (SRT). To zjawisko fizyczne, w którym dodanie niewielkiego, losowego szumu do układu nerwowego poprawia wykrywanie słabych sygnałów czuciowych.

W ataksji ten mechanizm trafia w sedno problemu:

• w ataksji czuciowej receptory lub drogi nerwowe przekazują zbyt słabe sygnały do móżdżku,
• w ataksji móżdżkowej sam ośrodek koordynacji działa nieprawidłowo i potrzebuje silniejszych wejść sensorycznych.

Platforma SRT-Zeptoring® generuje mikrodrgania i losowe ruchy, które zwiększają czułość receptorów proprioceptywnych. Dzięki temu:

• sygnały o położeniu ciała docierają do mózgu wyraźniej,
• poprawia się kontrola postawy i stabilność chodu,
• zmniejsza się ryzyko upadków,
• mózg łatwiej tworzy nowe połączenia nerwowe kompensujące uszkodzenia (neuroplastyczność).

Terapia SRT nie zastępuje standardowej rehabilitacji ani leczenia przyczynowego. Uzupełnia je - szczególnie skutecznie u pacjentów z zaburzeniami równowagi i problemami proprioceptywnymi. Najlepsze efekty przynosi u osób, które częściowo zachowały czucie głębokie - bo SRT wzmacnia istniejące sygnały.

SRT stosuje się też u pacjentów po udarze, w chorobie Parkinsona i w innych schorzeniach neurologicznych. Wiele z nich współistnieje z ataksją lub zaburza koordynację podobnym mechanizmem.

Często zadawane pytania